NEDEN-SONUÇ İLİŞKİSİ
Bütün olayların nedeni, süreci ve sonuçları vardır. Yakın ve uzak tarihi olaylar ile yaşanılan günlük izlenimler, duyumlar sağlıklı bir şekilde analiz edilerek yorumlanması ancak neden ve sonuç ilişkisini birlikte ele almakla olur. Değerlendirme işi bilgi birikimi, donanımlı deneyim, yetenek ve zekâ işidir. Neden sorusuna duygusal, önyargılı, varsayım ve genelleme ile değil mantıklı, tutarlı, kesin ve somut bilgiye dayalı doküman veya done ile yanıt verilmelidir. Atalarımızın “Araba devrildikten sonra yol gösteren çok olur” sözünden anlıyoruz ki, bütün nedenler önceden gözden geçirilmeli, plânlanmalı ve organizesi de itinayla gerçekleştirilmelidir.
NEDENSİZ OLMAZ
Doğal yollarla oluşmuş nedenlerin yanında, kişisel tasarım veya kazanılmış nedenler vardır. Kişi bahanelere sığınmadan bütün gayretiyle nedenleri hazırlar, sonucu da tevekkül ederek Cenab’ı Allah’a havale eder. Asıl olan sonuçtur, atalarımız neden-sonuç ilişkisinde “sen sonuca bak” demişlerdir. Kişinin ahlâkı, zihniyeti, hırsı, amacı olayın nedenlerini tetikler ve sonuç da bu durumdan etkilenir. İslâm’da vasıfsız, korkak, cimri, haris, tembel kişilere görev ve sorumluluk verilmediği gibi yetki de verilmez. Nedenlere mutlaka ahlâki bir gerekçe, hukuki bir dayanak bulunmalıdır. Nedenlerin analizi saydam, ilkeli ve güvenilir olmalıdır.
ÖRNEK YAKLAŞIM
Örnekleme üzerinden neden ve sonuç ilişkisini özetlemek gerekirse bataklık neden, sivrisinek ise sonuçtur. Birçok hastalığa neden olan sivri sinekten korunmanın tek yolu bataklığın kurutulmasından ve üreme ortamlarının yok edilmesinden geçer. Bireysel olarak cibinlik, sinek kovucu spreyler kullanmak, yerleşim alanlarını ilaçlamak, sivrisinek düşmanı canlılardan yararlanmak geçici çözümlerdir. Kangren olmuş elin parmağı kesilmezse kolun kesileceği kaçınılmazdır, sosyal hayatta ve örgüt çalışmasında da durum böyledir. Genelde esnaflar neden-sonuç ilişkisinde çıkarına, memurlar amirinden aldığı emre, örgüt üyeleri ise tam teslimiyet içerisindedir.
NEDENLERE SARILMAK
Bütün eylemler niyet ile başlar, plânlamayla devam eder, nedenlere sarılmayla olaylara start verilir ancak evdeki hesap çarşıya uymayabilir, niyet ve kısmet uyuşmayabilir. Güzel niyetle işe koyulmak, besmele ve dua ile maneviyat kazanmak, ehil olanlarla istişarelerde bulunmak, yapılması gereken nedenlere sarılmak, olayların seyrinde ara değerlendirmede bulunmak, Cenab’ı Allah’a tevekkül ederek sonucuna razı olmak başlı başına bir ibadettir. Cenab’ı Allah’ın hoşuna gideceği düşüncesiyle ve kuralına uygun yapılan bütün işler ibadetten sayılır. Uyumak, çalışmak, evlenmek ve benzeri hepsi birer ibadettir.
YORUMCUYA DİKKAT
İslâm’da, fasığın okuduğu ezan’ı şerif, fasığın getirdiği haber itibar görmez ve şüpheyle bakılır, fasık analizciler ve yorumcular da aynı kategoridedir. (Kur’an’ı Kerim, Hucurat Suresi 6.Ayet’i Celile) Analizciler, yorumcular, danışmanlar ve yardımcılar seçiminde kişinin fasık olup, olmadığına özenle dikkat etmelidir. Fasık: Allah’ın emir ve yasaklarına, Peygâmber’in söylem ve davranışlarına teslim olmamış, büyük günah işleyerek aşırı söylem ve eylemde bulunanlara denir. Her sözün peşinden gidenler “sazan balığına” benzetilmiştir. İnandırıcı, gerçek bir yorum bünyesinde ne, neden, nerede, nasıl, ne zaman ve kim sorularına yanıt verir.
FİRAVUN DÜZENİ
Firavun, olayların çıkış nedenini halk bilmesin diye algıyla, korkuyla, yoksullukla, zindanla ahmaklaştırmıştır. (Zuhruf Suresi 54.Ayet) Ahmak bir kişi akıl nimetini kullanma gereği duymaz, aklını ve iradesini kiraya verir olayların nedeniyle hiç ilgilenmez, sonuçlara göre yaşamına yön veren bir eyyamcıdır. Firavun, halkını ahmaklaştırırken din bilginlerini, kanaat önderlerini, elit uzmanları, iş veren burjuvayı, emir kulu bürokratları, algı sihirbazı medyayı ve güvenlik güçlerini kullanırdı. Çağdaş Firavunlar da günümüzde yasaklarla, baskılarla, zulümlerle, işkencelerle ve sömürü düzenleriyle halkı meta olarak görmektedirler. Kurtuluşun ilk adımı Firavun’u tanımakla başlar.
ALTERNATİF ÇÖZÜM
Düşünen insan alternatif görüş ister, olayları sorgular ve nedenlerini araştırır, pozitif eleştiri ve ortak akıl ile istikâmet üzerinde, eğilip bükülmeden dosdoğru yol alır. Neden ve sonuç ilişkisini kendisine ölçü edinenler bedel ödemeyi, ötekileşmeyi, marjinalleşmeyi göze almalıdır. Gerçek bilge insanlar yanan bir muma benzer, çevresini aydınlatırken erirler. Atalarımız “külfetsiz nimet olmaz” demişlerdir. Büyük davası olanlar, düşe kalka ama dosdoğru yaşayan insanlardır. Sonuç alamayan inançlı kişiler “Hoşunuza gitmeyen sizin için hayırlıdır; olur ki sevdiğiniz şey de sizin için kötüdür. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” Bakara Suresi, 216.Ayet’i Celile ile teselli olurlar.
