Faysal Mahmutoğlu
Dinler, inanç ve sosyal hayatla ilgili zamanla oluşan problemleri çözmek için bir takım çalışmalarda bulunurlar. Bu çalışmalar, belli düzeydeki ve sorumluluk makamında bulunan din adamları tarafından yürütülür.
Hıristiyanlıkta hayatın ortaya çıkardığı problemleri çözmek ve tartışmak üzere bir araya gelen piskoposlar veya yüksek düzeydeki din adamları kuruluna Konsil adı verilir.
Hıristiyan Konsillerinde tartışılan problemler ya doktrinel nitelikte olur veya Hıristiyan disiplini ile ilgili olur.
Bazı Hıristiyan ilahiyatçıları, Konsilin tarihini, miladi 50 yılına doğru Kudüs’te Havarilerin yaptıkları toplantıya kadar götürürler.
Bu ilk Konsil niteliğindeki toplantıda Hıristiyanların, Yahudi şeriatı kurallarına riayet konusu tartışılmıştı.
Şüphesiz bu açıdan Kudüs toplantısının özel bir karakteri vardır. Zira Yahudi-Hıristiyan çizgi ile Paulcu Hıristiyan çizginin ayrıldıkları nokta burada başlamıştır.
Hıristiyanlık inancının temel ilkeleri (akide) nin belirlendiği ilk toplantı 325 yılında toplanan İznik Konsili’dir.
Roma imparatoru Konstantin, 313 yılında yayımladığı Milano Fermanı ile Hıristiyanlara özgürce ibadet etme hakkı tanıdı. Ki daha sonra Hıristiyanlığı İmparatorluğun resmi dini olarak kabul etti. Alınan bu kararın alınmasında Konstantin’in annesi Azize Helena’nın payı büyük.
Böylece Hıristiyanlar inançlarını açıkça yaşamaya başladı.
Ancak bu özgürlük ortama beraberinde yeni tartışmaları da getirdi. Hıristiyanlığın temellerine dair farklı görüşler ortaya çıkmaya başladı.
En çok tartışılan konu, İsa Mesih’in kimliği ve Tanrı ile olan ilişkisi idi.
İskenderiyeli başrahip Arius, “İsa Tanrı değildir; Tanrı tarafından yaratılmıştır” diyordu. Bu düşünce hem karşılık buldu hem de Hıristiyan dünyasında büyük karışıklığa neden oldu.
Arius’un tezine karşı İskenderiye piskoposu Aziz Aleksander ve onun genç yardımcısı Aziz Atanasyos, Mesih’in Tanrı ile öz birliğini savundular. Onlara göre İsa Mesih, Tanrı’nın oğludur ve Baba ile aynı özdendir. Yaratılmış değil, ezelidir.
Bu görüş ayrılıklarını gidermek amacıyla İmparator Konstantin, 19 Haziran 325 yılında Hıristiyan din adamlarını toplantıya çağırdı.
Böylece Hıristiyanlığın ilk büyük Ekümenik (evrensel) Konsil olan İznik (o zaman adı Nicea idi) Konsili toplandı. Toplantıya 318 piskopos katıldı. Piskoposlarla beraber yardımcı olarak gelen papaz ve ihtiyarlarla beraber 1000 civarında din görevlisi iştirak etti. Katılımcı rakamını 2048 olarak belirten tarihçiler de var.
Konsil’de tartışılan en önemli konu, İsa Mesih’in Tanrı ilişkisi oldu.
Tartışmalar sonucunda “İsa Mesih, Tanrı’dan Tanrı’dır, Işık’tan Işık’tır, gerçek Tanrı’dan gerçek Tanrı’dır. Yaratılmış olmayıp Baba ile aynı özdendir ve her şey O’nun aracılığıyla yaratılmıştır” düşüncesi Hıristiyanlığın ana akidesi olarak kabul edildi.
Ve “Pontius Pilatus döneminde bizler uğruna çarmıha gerilmiş, acı çekerek ölmüş, gömülmüş ve üç gün sonra dirilmiş. Babanın sağında oturmaktadır” bilgisi de İznik İnanç Bildirgesinde yer almıştır.
Arius öğretisi reddedildi.
Arius, tezinde ısrar etti ve kendisini heritik (sapık) olarak niteleyenleri heritiklikle suçladı.
Ve Arius aforoz edildi ve bir daha İskenderiye’ye dönmesi yasaklandı.
Mesudi, İbn Hazm ve Şehristani gibi dinler tarihi hakkında kitap yazan Müslüman tarihçiler İznik Konsili hakkında bilgi vermektedirler. İbn Kayyim el–Cevziyye ise daha detaylı bilgi bilgileri aktarmaktadır. İbn Haldun da Konsilin toplanma nedeni olarak Arius’un görüşleri olduğunu söyler.
İznik inanç esasları İslam kaynaklarında ufak bir takım nüanslarla birlikte aynen tekrar edilmiş. Bunun sebebi ise, İznik akidesini nakleden İslam kaynaklarının tamamının bu bilgilerini Nasturi bir papaz iken ihtida eden ve Hıristiyanlığa karşı ilk ciddi reddiyeyi kaleme alan Ali b. Rabben et-Taberi’den almış olmalarıdır.
Söz konusu Konsil, daha önce var olan ve Hıristiyan toplumları tarafından müsamaha ile karşılanan çeşitli Hıristiyanlık yorumlarının tek tipleştirildiği, farklılıkların din dışı ilan edildiği milli kilise ve imparatorluk kiliselerinin de başlangıcı sayılmaktadır.
Hıristiyanlığın tevhid akidesinden sapmasının miladıdır.
Alınan bu karar, daha sonra “İznik İnanç Bildirgesi” olarak Hıristiyanlığın ortak inanç temelini oluşturdu.
Buna ek olarak Paskalya Bayramı’nın ne zaman kutlanacağına dair ortak bir tarih belirlendi.
Kilise idaresine ilişkin hukuki düzenlemeler de bu Konsil’de karara bağlandı.
İznik’te alınan bu kararlar hem dönemin hem de yüzyıllar boyunca benimsenecek teolojik oluşumların temellerini oluşturdu. Kiliselerin kurumsal hiyerarşisinin temelleri de İznik’te atıldı.
Hıristiyan kaynaklarına göre Konsil’de İnciller ya da İncil’in hangi metinleri içerdiği gibi konular tartışılmamıştır.
Hindistan alimlerinden Rahmetullah el-Hindi’nin yazmış olduğu Izharu’l hakk isimli eserinde yer alan birçok İncil arasında dört İncil’in seçilip onaylandığı bilgisi doğru değil. Yakın dönem İslam tarihçilerinin bazıları bu bilgiyi referans alıp paylaşıyorlar.
Birinci İznik Konsili’nin 1700. Yılı münasebetiyle Vatikan Devlet Başkanı ve 1.5 milyar Katolik Hıristiyan aleminin dini lideri Papa 14. Leo, ülkemize gelip İznik’te bir ayin düzenlemesi son derece önemlidir. Ayine 20 patrik ve ruhani iştirak etti.
Papa 14.Leo’yu İznik’te Fener Rum Ortodoks Patriği Baratholomeus, Antakya ve Doğu Süryani Ortodoks Kilisesi Patriği Mor İgnatiyus II. Afrem Kerim, Türkiye Ermenileri Patriği Sahak Maşalyan, Süryani Katolik Patriği Mor İgnatiyus Joseph III Younan ve çok sayıda ruhani karşıladı.
Mısır Kıbti Kilisesi temsilcisinin de bulunduğu bir törende Rus Ortodoks Kilisesi lideri Kiril veya temsilcisinin bulunmaması jeopolitik bir mesaj olarak yorumlandı.
Bu ayinin taşıdığı dini değerin yanı sıra ifade ettiği sembolik değer de oldukça önemlidir.
İznik Anadolu Selçuklu başkenti, Osmanlı’nın kadim şehri olarak medeniyet dünyamızın önemli merkezlerindendir.
Bu ziyaret kültürel zenginliğimizin tanıtımı açısından da önemlidir.
Papa’nın ilk yurtdışı seyahatini Türkiye’ye yapmış olması son derece önemli ve bilinçli bir hamle. Avrupa’ya sıkışmış bir halde bulunan Vatikan, dünyaya açılımını Türkiye üzerinden yapmış olması da önemli. Burada hem farklı dinlerin mensuplarıyla hem de Hıristiyanlığın farklı mezhepleriyle diyalog içinde olma yaklaşımı söz konusu.
Türkiye hem önemli bir Müslüman ülkelerden biri hem de Doğu Hıristiyanlığının en önemli temsilcisi Fener Rum Patrikhanesi burada. Katolikler için önem arz eden Efes Meryem Ana Evi de burada.
Papa’nın İznik’te ayin yapmasına izin verilmesi birçok kesim tarafından eleştirildi. İş egemenlik tartışmalarına kadar götürüldü. Haçlı seferlerinin başlangıç tarihiyle ilişkilendiren bile oldu. İznik elden gidiyor diye yaygara koparttılar. Sanki gelen Papa değil Haçlı Ordusu. Bunların hiçbir haklılık payı yok. Haksız eleştirilerdir. Atatürk kullanılarak iktidara saldırıldı. Güya Atatürk Papa ayinine izin vermemiş. Oysaki Atatürk döneminde böyle bir talep dahi olmamış. Bu kapsamda akıl dışı komplo teorileri geliştirildi.
Temel haklar konusunda iktidarın son yıllarda verdiği nadir doğru kararlardan biridir bu izin. Hukuk devletinde ‘ötekinin’ din özgürlüğüne saygı duyulması ve bu hakkın sağlanması zorunludur.
Bunu inanç özgürlüğü kapsamında değerlendirmek gerekir. Ayrıca inanç özgürlüğü noktasında Avrupa’nın hayli gerisinde olduğumuzu belirtmeliyiz. Kaldı ki böyle bir olay Avrupa’da sıradan bir tören olarak görülür. Mısır Müftüsü veya Diyanet İşleri Başkanı’nın Avrupa’nın herhangi bir kentinde hutbe okuması veya vaaz vermesi haber bile olmaz.
Hıristiyan vatandaşlarımız sevindiren bir olay bizi de sevindirmelidir.
