HALİFE YUSUF BAZİDİ (1885- 1965)
İshakpaşa Sarayı topçusu Şerif ağanın oğlu Doğubeyaz Halife Yusuf (k.s) 1885 yılında Doğubayazıt’ın Zengezur köyünde doğdu. İlk tahsilini köyün İmam Hatibi olan Molla Ahmet Hoca efendinin yanında görmüştür. Akabinde İlim tahsilini Engin ilim sahibi olan Saidi Nursi’ye de hocalık yapan Şeyh Mehemedê Celalî’den ders aldı. Bu medrese de eğitim görenlerin Ehmedê Xanî geleneğini sürdürdükleri biliniyor. Halife Yusuf’un Kürtçe yazması bu görüşü güçlendiriyor.
Yüksek tahsili olduğundan o dönemin yasalarına göre askerlikten muaf tutulmuştur. Harbi umumide Siirt İline göç etmiştir. o sıralarda yine okuduklarına ek olarak Siirt ilinin bariz alimlerinden olan Molla Hamid efendinin yanında da bir müdded Feraiz gibi nadide ilimleri okumuştur. Sonraları Cizre’ye bağlı Hedil köyünde az bir müddet ikamet edişinden sonra Cizre ilçesi Nakşibendî Tarikatının meşhur Şeyhlerinden olan Şeyh Muhammed Nuri Edderşevi’den (k.s) 25 RAMAZAN 1341(1925Miladi)de Nakşibendî Tarikatının Halifelik icazetini almıştır.
Aynı zamanda 1351 Hicri (1935M)yılında Şeyh İbrahim Hakkı EL-Basreti’den Nakşibendî tarikatının ikinci icazetini almıştır. Bilahare Bağdat’a azimet etmiş ve Kadir’i tarikatının Şeyhi olan Şeyh Abdulkadir Geylani Hazretlerinin türbesini ziyaret etmiş ve Kadir’i tarikatının o asırdaki şeyhi olan Seyyid Şeyh Ahmet Şerefettin EL-Kadir’iden de Kadiri tarikatının icazetini almıştır.
Şafii Mezhebinin Fıkıhın’da Turfetül-Amilin (Fıkıh ilmi Şafii mezhebi), İrşadü’l-ibad, Feraiz (İslam miras hukuku), Hadisle ilgili olarak Tühvetül-zakirin, Hutbe,Takriz (dini ve tsavvufu şiirler) ve Tecvid ve Tuhfetulsibyan ise (çocuklara armağan) gibi eserler vermiştir. Halife Yusuf (k.s) İrşadu’l Mü’minin eserini Hira yayinevi 1998 yılında 3.kez ve iki cilt halinde yayınladı. Arap alfabesiyle yazılı Kürtçenin yanında eserin Türkçesi de Latin alfabesiyle verilmiş. Ehmedê Xanî’nin Mem û Zinde yaptığı gibi Halife Yusufun da “Manzum Takriz”i eserin ilk kısmında yer alıyor. Kürt dili ve kendisinin Kürt diline verdiği önem dile getiriliyor. Ehmedê Xani’nin Mem u Zin’de yazdığı gibi İslamiyet, Allah ve Peygamberlere övgüler var.
40 yıl boyunca gündüzlerini Siyamuddehir denilen nafile orucu tutmakla geçirmiş ve gecelerini kıyamla ihya etmiştir. Ve nihayet fani dünyaya 09/02/1965 Salı gecesi saat 2’de 80 yaşında iken veda etmiştir.
Doğubeyazıtlı Halife Yusuf (Topçu), 1885-1965 yılları arasında yaşamış ve bölgede “Ahmed-i Hânî” geleneğinin en önemli halkalarından biri olarak kabul edilmiştir. Onun rahle-i tedrisinden geçmiş veya onun yolunu takip etmiş şahsiyetler, genellikle Doğu Anadolu’nun dini ve sosyal hayatında derin izler bırakmış isimlerdir.
İşte Halife Yusuf’un yetiştirdiği ya da onun manevi mirasını devam ettiren ünlü şahsiyetler ve bağlantılı olduğu isimler:
1. Şeyh Mustafa Tanrıverdi (Oğlu ve Halifesi)
Halife Yusuf’un en bilinen öğrencisi ve manevi varisidir. Halk arasında “Bawo” veya “Galxo” olarak tanınır. Babasının yanında Arapça ve Farsça ilimlerini tamamlamış, Doğubeyazıt’ta uzun yıllar dini hizmetlerde bulunmuş ve babasının ilmi mirasını sonraki nesillere aktarmıştır.
2. Molla Musa Celâlî (Musa Geçit)
Halife Yusuf’un doğrudan talebesi olmasa da, onun açtığı ilmi çığırın ve Ahmed-i Hânî medrese geleneğinin en güçlü devamcılarından biridir. Molla Musa Celâlî, Doğubeyazıt’ta binlerce talebe yetiştirmiş ve Halife Yusuf’un eserlerini de içeren klasik medrese müfredatını (Mem u Zîn, Nubihar vb.) şerh ederek okutmuştur.
3. Bölge Alimleri ve Talebeleri
Halife Yusuf, sadece bir müderris değil, aynı zamanda Nakşibendi ve Kadiri tarikatlarından icazet almış bir “Zü’l-Cenâheyn” (iki kanatlı/çift icazetli) alimdir. Bu yönüyle:
Doğubeyazıt ve civarındaki birçok yerel imam ve vaizin hocasıdır.
1925’ten sonra bölgede dini eğitimin kesintiye uğradığı dönemlerde, gizli veya açık şekilde medrese eğitimini sürdürerek birçok “Molla” yetişmesine vesile olmuştur.
Önemli Not: Çağdaşları ve İlim Arkadaşları
Halife Yusuf’un kimliğini daha iyi anlamak için, eğitim gördüğü ve birlikte bulunduğu şu isimleri de bilmek gerekir:
Bediüzzaman Said Nursi: Halife Yusuf’un medrese arkadaşıdır. Her ikisi de Doğubeyazıtlı meşhur müderris Şeyh Muhammed Celâlî’den ders almıştır.
Şeyh Muhammed Celâlî: Halife Yusuf’un asıl hocasıdır ve o dönemin en büyük alimlerinden biri olarak kabul edilir.
Halife Yusuf’un Eserleri (Kısaca Hatırlatma)
Yetiştirdiği talebelere bıraktığı en büyük miras, günümüzde de basılan şu eserleridir:
İrşadü’l-Mü’minîn: Şafii fıkhını halkın anlayacağı dille anlatan en meşhur eseridir.
Tuhfetü’z-Zâkirîn: Hadislerle ilgili bir çalışmadır.
Akidetü’l-İman: İnanç esaslarını içeren manzum ve mensur eserleri.
Özetle, Halife Yusuf’un en büyük “eseri”, Doğubeyazıt’taki medrese kültürünü modern döneme taşıyan ve bölgedeki manevi dinamizmi canlı tutan talebeler ordusudur. Özellikle oğlu Şeyh Mustafa ve onun takipçileri, bu silsilenin en önemli temsilcileridir.
