SONBAHAR
Her yıl iki sonbahar yaşanır yerkürede. Eylül, Ekim ve Kasım Kuzey yarımkürenin sonbahar senfonisine eşlik eden zamanları tanımlar. Mart, Nisan Mayıs ise aynı senfoni farklı bir beste ile Güney yarımkürede penguenlerin Antarktika’sında, Avustralya’nın kangurularında başka bir akışa dönüşür. Adeta Kuzey insana dair Güney ise suya, havaya, Okyanusa, buzullara ve onarın ekosisteminde harikulade yurtlanmış canlılar dünyasına dair bir mevsim döngüsü olur sonbaharlar.
Sonbaharların dokunmadığı şairler, bilgeler ve sanatçılar yoktur sanırım. Her birinde ayrı bir tınıya, ayrı bir sancıya, farklı sorgulamalara, özlem ve kavuşmalara dönüşür satırlarında, dizelerinde, nağmelerinde ve her türlü dokunuşlarında.
Cahit Sıtkı’da “Ayva sarı, Nar Kırmızı mevsim sonbahar” diyerek hem doğanın ve yaşanmış bir ömrün bereketinin adıdır hem de derin bir hüznün iyice müzminleştirdiği varoluşsal sancıların enginliklerine bir yolculuktur sonbaharlar.
“Gözlerini sildi zaman / Dedim ya… Eylül’dü / Savruluşu bundandı kimsesizliğimin” diyen Cemal Süreyya’nın satırlarında sonbaharlar ömrün kaçınılmaz derin yalnızlıklarına dönüşür.
Sonbahar şairi Ahmet Haşim dizeleri çok daha hüzünlüdür:
“Dönsek mi bu aşkın şafağından,
Gitsek mi ekâlim-i leyâle ?
Bizden daha evvel erişenler
Ağlar bugün evvelki hayâle…
– Dönmek mi? ne mümkün geri dönmek
Düştüyse gönüller bu melâle !
Bir eldir ufuklardan uzanmış
Zulmet bizi çekmekte visâle”
Dizeleri adeta her ömrün bir tek sonbaharı vardır. Geri dönüşü mümkün olmayan her ömüre düşen bir tek sonbahar. Kaçınılmaz bir gidişin “Ekalim-i Leyale-Gece diyarına” erişenlerin bir ömür muhasebesidir ardında kalan birkaç anı ve hayal. Varoluşun sancılarını ufuklardan uzanmış bir elin tesellisiyle bulur. Bir adım daha uzansa zulmetin değil nurun visali/kavuşması visalullaha dönüşecek ve mütevekkil bir mütmainlikle huzur bulacak. Çünkü kulluktur ancak varoluş sancısını dindiren.
Nazım Hikmet’te sonbahar hazza dönüşür. “Çiçekli badem ağaçlarını unut/Değmez/bu bahiste/Geri gelmesi mümkün olmayan hatırlanmamalı” Yok saymak için çırpınır geçip giden ömrün gençlik coşkuları ile dolu hatırlılarını. Ancak unutarak bastırmaya çalışır varoluş sancısını. “Islak saçlarını güneşte kurut/Olgun meyvelerin baygınlığıyla parıldasın/nemli, ağır kızıltılar…/Sevgilim, sevgilim, mevsim sonbahar…” Satırlarında son tesellisidir sevgilinin ölgünlüğe yüz tutmuş buluşmalarında duyumsayacağı hazların sığınağında kalmak.
Yahya Kemal ise sonbaharların en gerçekçi vurgularını taşır satırlarına.
“Fâni ömür biter, bir uzun sonbahâr olur.
Yaprak, çiçek ve kuş dağılır, târumar olur.
Mevsim boyunca kendini hissettirir vedâ;
Artık bu dağdağayla uğuldar deniz ve dağ.
Yazdan kalan ne varsa olur haşır neşir.
Günler hazinleşir, geceler uhrevîleşir;
Teşrinlerin bu hüznü geçer tâ iliklere.
Anlar ki yolcu, yol görünür serviliklere.”
İnsan ömrünün son evresi bir uzun sonbahar olur dizelerinde. Her doğan güneş bir hüznü besteler. Mehtapların unutulmaz aşk nağmelerini besteleyen geceler ahiretin kaçınılmaz hesaplaşmalarına dönüşür. Mezarlıkların vazgeçilmezi serviliklere açılır sonbaharın kapıları diyerek hayat yolculuğunun son istirahatgahına.
Atilla İlhan, kendi ömrünün son demlerini dizelere döker kendi adını sonbahar koyarak. “oysa ben akşam olmuşum/yapraklarım dökülüyor/usul usul/adım sonbahar.” Dizleri ile akşamı ve sonbaharı buluşturur biraz hüzün, biraz teslimiyet içinde. Başka dizelerde aynı gerçeklilikle: “Eylül şehirleri yağmurlu gürültülerle alır yerlerini/Deniz kahvelerinde son kadehlerde bulutlar birikir/Ilık bir aydınlıkla yıkayıp yorgun ellerini/Görgülü ihtiyarlar bir bir ortalıktan çekilir/Yaşlandıkça insan dünya başkalaşıyor.” Dizelerinde dostlukların son kadehleri bir veda senfonisine dönüşür. Sukunet içinde, en latif hallerini geride bırakarak artık her karesi bulutlanmış dünyadan çekip gitmenin en dayanılmaz haline dönüşür sonbaharlar Atilla İlhan’da.
Ahmet Hamdi Tanpınar ise bir ufka perde açar sonbaharla. “Durgun havuzları işlesin bırak/Yaprakların güneş ve ölüm rengi,/Sen kalbini dinle,ufku” dökülen yaprakların rengindedir ölüm. Ve ağır bir durgunluktur sonbaharlar Ahmet Hamdi’de. Sadece çıkış yolun kalbindeki derin duyumsamanın insanı varoluşun ufuklarındaki tek sığınağı ile buluşturmaya kadir olduğunu ancak ömrün sonbaharında fark edilir der Tanpınar.
Kürt Edebiyatında sonbaharlar daha lirik ezgilere dönüşür. Kürt Şair Şikoye Hesen, Payiz (Sonbahar) şiirinde İnsan ve doğanın buluştuğu güçlü imgelere sonbaharlara karşı çaresizliğini ve tedirginliğini mısralara taşır: “Rextê sîng dara rijiyane erdê,/Belgê zer giriyan wek zarê bê dê…/Leylan ket deşta û berjêr bezî,/Ricafê girte darê rût tezî…/Keçel bûn mêşê por-gulî kurîşk,/Û şev bûne sal, ro bûne bawîşk./Rojê geh diniya bê reng û rû dî,/Riya xwe lê guhast, dûrket, xeyîdî…/Hespê xwe syar bûn ba-bahozê dîn,/Şilî-şilope hatin gef û kîn…( Ağaçlar yapraklarını yere döktü,/Sarı yapraklar, annesinden kopmuş bir çocuk gibi ağladı…/Ovanın üzerine bir sis indi, aşağılara doğru yayıldı,/Ve ürpertici bir soğuk, çıplak, savunmasız ağaçları esir aldı…/Gür ve yapraklı dallar soyulup çıplak kaldı,/Geceler yıllara uzadı, günler ise uzun, yorgun iç çekişlere dönüştü./Dünyayı renk ve zarafetten yoksun gören güneş,/Yolunu değiştirdi, yüzünü çevirdi ve sitemle çekip gitti…/Vahşi, fırtınalı rüzgârlar atlarına bindi.)”
Arjen Ari ise: ba qulipî hîv tê werbû/havîn hişk bû stran kerr bû/madê payîzê re zer bû/şeqitî dem li dor û darê
hinar sor in bîhok zer e/li dû quling qaz koçber e/bi gûzê re j’gûn diwere/gewez bûn pel li çinarê
temaşê de lê guhdar im/nala xuşînê ez xwarim/dibêje hejke xembar im/dem payîz e’l sipîndarê
dem payîz e xem payîz e/dilînek bi dil dilîze/nola hemû daran zîz e/hinar û danê êvarê
temen li dû, payîzek tê/buhar biçê havînek tê/ha vê wextê ha vê wextê/kîşwer şaş bûn li min û yarê. (Ay yana yattı ve içindekileri döktü,/Yaz solup gitti, şarkı sustu;/Sonbaharın özü altın rengine büründü,/Zaman, ağaçların arasında parçalara bölündü.
Narlar kırmızı, ayvalar sarı,/Kazlar, turnaların izinden göç ediyor;/Cevizler dökülüyor, yapraklar kahverengiye dönüyor,/Çınar ağacının yaprakları solup gitti.
İzliyorum ve dinliyorum,/Hışırdayan fısıltılar beni içine çekiyor;/Sanki “Ah, kederliyim” diyorlar/Ak kavakların arasında sonbahar var.
Sonbahar geldi; keder de sonbahardır zaten;/Bir özlem geziniyor kalbin üzerinde,/Tıpkı ağaçlar gibi huzursuz/Narlar da, akşamın ışığı da öyle.
Hayat akıp gidiyor, sonbahar geliyor;/Bahar çekiliyor, ardından yaz geliyor/Tam da şu anda, tam da bu vakitte,/Dünya, bana ve sevdiğime yabancılaştı.)”
Dizelerinde insan ve doğanın sonbaharın aynı sancılarını birlikte paylaştıklarını, geçip giden ömrün hüzünlü özlemlerini, keder ve ayrılıkların korkusunu dokuyor dizelerine.
Hozan Serhat’ın Payize (Sonbahar) ağıtı Kürt müziğinin tarihin acılarla yoğrulmuş geçmişin kaçınılmaz notalarını bağlamanın inleyen tınılarıyla buluşturur. Payîz e ew dema çû/Ber zivistan derd giran bûm/Çendîn bihar wê derbas bû/Çendîn havîn wê derbas bûn/Agirê dilêm derman nebû (Mevsim sonbahar; o vakitler geride kaldı./Kış yaklaşırken, yüklerim ağırlaştı./Nice baharlar gelip geçti,/Nice yazlar gelip geçti,/Yine de yüreğimdeki ateşe bir çare bulunamadı.)
Kürt müziğinin dengbej ve ağıtlarında sonbaharların insan yaşamında yarattığı sarsıntıları güçlü bir maneviyatın, yaşama dair her türlü acıyı taşıyabilecek bir imtihan bilincine taşır. Sevdaların, kavgaların ve her türlü haksızlığa itiraz ve başkaldırıların izzetli yakarışları olarak satırlara ve notalara taşır.
Müziğin notalarında sonbaharlar derin ayrılıkları, bir ömrün geride kalan hayallerini tınılarına taşır. Avni anıl “Rüya gibi uçan yıllar” notaları ile sonbahara sitem ederken, Yıldırım Gürses, Erkan Yurdaer’in Sonbahar Rüzgarlarını bestelerine taşır. “Düşen bir yaprak görürsen beni hatırla” dizelerinde ud ve kanunun tınıları eşlik eder sonbaharların sonsuzluğa mahkûm olunmuş ayrılıkları notalarına taşır.
Alaeddin Şensoy, Hicaz makamında “Bir sonbahardı bırakıp gidişin” sözlerini notaların tınılarında ayrılıkları sonbaharın taşınmaz ağırlıklarını şikâyet ederken sevgilinin de kendisi gibi sonbaharın farkına varmasının tesellisinde sitem eder.
Hafız bestekâr ve tasavvuf müziğine binlerce eser kazandırmış Amir ateş Sonbaharları Mümin bir münzevilikle nakşeder bestelerine. Muhayyer Kürdi makamında sözleri Nükhet Ulaştıra ait eserde adeta sonbaharın ölüm ve ayrılıklarla iç iç içe örülmüş nağmelerini taşır ruhlara.
“Sevenler hep ağlarmış/Yanar bağrın dağlarmış/Çiçekler yas bağlarmış/Eylül akşamlarında
Ne olursun kal gitme/Beni sevginden etme/Sana hasret bekletme/Eylül akşamlarında
Bütün yapraklar soldu/Gönüller özlem doldu/Gidenler dönmez oldu/Eylül akşamlarında”
Sonbahar ressamı denilince akla ilk gelen isimlerin başında Vincent Van Gogh gelir. Sarının ressamıdır Van Gogh. Sarı ise sonbaharın en güçlü tonlarını taşır insan ruhuna. “Sonbaharda Kavaklı Yol” çalışması, hiçbir yapay dolgu kullanılmamış sarıdan kızıla uzanan toprak bir yolun arkasında bırakılmış virane bir evden çıkmış rahibeyi andıran bir kadının her iki yanında sonbaharın tüm kızıllığını taşıyan dökülmüş yaprakların yerlere serpildiği, kavak ağaçlarında kalan sararmış yaprakların ise dökülmek için sırasını bekleyen bir betimlemeyle karşımıza çıkar. İnsan elinin sadece doğanın sunduğu küçük imkanlarla yaşamı şekillendirdiği bir insan doğa bütünleşmesi vardır fırça dokunuşlarında. Tek bir kadın, tüm bereket ve doğurganlığı ile alabildiğine azametli, iffetli, onurlu ve münzevi bir vakurlukla varoluş menziline doğru sonbaharla uyumlu ağır adımlarla, arkasında evini-dünya hayatını bırakarak yürüyor.
Van Gogh 1850’li yılların Hollanda’sında başlayan ve 37 yıl süren kısa yaşamı zorluklar ve yoksulluklar içinde geçmiş ve ömrünü kendi isteği ile bir akıl hastanesinde tamamlamıştır. Varoluş sancılarını fırça dokunuşları ile tablolarına taşıyan Van Gogh toprağın sarı ve kahve tonlarını, yaşamın sonbaharlarında tüm doğaya sarının tonlarıyla taşıyan acıları, yoksullukların yanı sıra yaşama dair varoluşun taşınmaz ağırlıklarını adeta doğanın insan ruhuna sonbaharlarla taşıdığı muhasebesiyle bütünleştirmiştir.
Bir sohbet esnasında kader konuşunu zamanla ilişkilendiren bir yorumu Kitab-ı Kerim’in vahiy öğretileri ikliminde yapmaya çalışırken konuya bir dostumuz, Bu durumda zamanın mahiyeti nedir? Diyerek soruyla müdahale etmişti. Yanıt veremedim ve sustum. Ama o soru hiç eksik olmadı zihnimden. Hep kendimle tartıştım, yanıt bulmaya çalıştım her okuduğum ayette ve hikmetli her sözde.
Galiba zamanın mahiyeti sonbaharların hikmet dolu gizemlerinde bulunabilir. Bir insan ömrüne kaç sonbahar sığar? Neden zaman döngüsü 24 saatlik periyotlarla gün bazında, kamerin periyotları ile ay bazında ve güneşin döngüsüyle yıl bazında karşımıza çıkıyor? İç içe geçmiş farklı zaman katmanlarının helezonik akışı insana ne anlatır?
İnsanın varoluşuna dair en güçlü cevap vahiy öğretisini evrene bakıp düşünmez misiniz? Biz alemleri boşuna yaratmadık gibi terbiye ve yönlendirmesi ile insan yavrusunu beşer olmaktan eşref-i mahlukata taşır.
Öyleyse sonbaharlar insan var oluşuna dair zamanın mahiyetine kapı aralayan ilahi bir tebliğ olarak görülebilir. Her yıl, her sonbaharda bütün ürünlerinin hasadını tamamlamış doğanın tüm unsurları sanki insan varoluşun sonbaharını da hasadını rabbine arz eden bir bilgelik, huşu, aciziyet ve teslimiyetle sunmaya hazırlan davetini yapmaktadır.
Yani her ömrün hazanı varoluş sancılarının mütmainliğe, huzur bulmuş bir kalbe, teslim olmuş, boyun eğmiş ve bunun karşılığında razı olunmuş bir nefse ulaşmanın olgunluğu ile eksik insandan kâmil insana yaşam yolculuğunun son menzilini tebliği eder.
Zamanın mahiyeti nedir? Bu mahiyetin ilk unsuru zaman yaratılmıştır. İkinci unsur varoluşun ebediyete açılan perdesidir zaman. Üçüncü unsur zamanın misyonu ölümle biter. Başak bir boyut ve başka bir varoluş bütünleşmesinin ağır hesaplaşması başlar Rahman, Rahim, Ğafur olanın kuşatıcılığında. Bu yüzden “Lailaheillah”, bu nedenle Kadir-i Mutlak, Adil-i Mutlak olan Rabbe dönüştür zamanın misyonun bittiği yer. Bu yüzden her şeyi bilendir, görendir, işitendir. Kader zamanın bir cilvesidir sadece evrenin rölatif zaman boyutları çözüldükçe daha derinden görülecek olan. Sığınırım zamanı, hayatı ve ölümü yaratan Rabbime! Rahmetin ile kuşat ve bağışla bizi!


